Phân tích PISA 2026: Mexico dưới mức trung bình OECD, thách thức lớn cho hệ thống giáo dục

Kết quả PISA 2026 vừa được OECD công bố đã khiến dư luận quốc tế chú ý đến thực trạng giáo dục tại Mexico. Theo số liệu chính thức, học sinh Mexico đạt điểm toán 388, đọc 408 và khoa học 414. So với trung bình OECD, điểm số này thấp hơn đáng kể: toán OECD trung bình 463, đọc 461, khoa học 482. Sự tụt hạng này không chỉ là con số, mà phản ánh những vấn đề sâu sắc trong hệ thống giáo dục toàn diện của Mexico, từ chất lượng giảng dạy, trang thiết bị đến sự hỗ trợ tâm lý cho học sinh. Bối cảnh PISA 2026 không phải là một kỳ thi thông thường. Đây là cuộc khảo sát đánh giá năng lực của học sinh 15 tuổi trên thế giới, do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) thực hiện. Kỳ thi lần này tập trung vào ba môn chính: toán học, đọc hiểu và khoa học, với các bài kiểm tra phức tạp hơn so với các kỳ trước, nhấn mạnh vào khả năng vận dụng kiến thức thực tế thay vì chỉ thuộc lòng. Mexico tham gia với quy mô lớn, nhưng kết quả lại cho thấy sự chênh lệch rõ rệt so với các nước láng giềng trong khu vực Mỹ Latinh. So sánh với năm 2026, điểm số của Mexico có xu hướng giảm nhẹ ở toán và khoa học, trong khi đọc hiểu vẫn ở mức tương đương. Phân tích sâu hơn cho thấy nguyên nhân chính nằm ở chất lượng giảng viên. Nhiều trường học tại Mexico thiếu giáo viên có chứng chỉ chuyên môn đầy đủ, dẫn đến tình trạng học sinh bị bỏ lại ở những vùng nông thôn và khu vực biên giới. Theo báo cáo của Bộ Giáo dục Mexico, khoảng 40% trường học thiếu phòng lab khoa học và thiết bị tính toán cơ bản. Điều này làm giảm đáng kể khả năng áp dụng kiến thức thực hành, đặc biệt ở môn khoa học. Hơn nữa, áp lực thi cử cao ngất ngưởng ở một số bang như Nuevo León hay México City đã khiến học sinh kiệt quệ, dẫn đến hiệu suất tổng thể giảm. Về mặt kinh tế, Mexico là một quốc gia có GDP đầu người khoảng 12.000 USD, nhưng chi ngân sách cho giáo dục chỉ chiếm 5,2% tổng chi tiêu, thấp hơn mức trung bình OECD 5,8%. Điều này dẫn đến tình trạng cơ sở hạ tầng cũ kỹ, từ trường học đến thư viện. Trong khi đó, các nước láng giềng như Chile đã đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục, đạt điểm PISA ổn định ở mức 420-450. Sự khác biệt này cho thấy Mexico đang đối mặt với một khoảng trống giáo dục nghiêm trọng, nơi sự phát triển kinh tế không song song với cải thiện chất lượng giáo dục. Về mặt xã hội, kết quả PISA 2026 còn phản ánh khoảng cách giàu nghèo. Học sinh từ các gia đình có thu nhập cao hơn đạt điểm cao gấp đôi so với nhóm thu nhập thấp. Tại Mexico, khoảng 25% học sinh sống trong điều kiện nghèo đói, ảnh hưởng đến việc tiếp cận tài liệu học tập và sự tập trung trong lớp. Điều này tạo nên một vòng lặp: học sinh nghèo kém hơn, dẫn đến cơ hội việc làm hạn chế sau này. So sánh với các nước phát triển, OECD nhấn mạnh rằng PISA không chỉ đo điểm số mà còn đo lường sự bình đẳng trong giáo dục. Mexico hiện đứng ở vị trí thấp nhất về chỉ số bình đẳng (equity index) trong khu vực.