Một trọng tài chết trên võ đài, 30.000 đô-la và khoảng trống không ai lấp đầy của lucha libre Mexico

Trọng tài ngã sấp xuống võ đài và không đứng dậy. Khán giả đứng cả lên khỏi ghế. Một người đồng nghiệp quỳ xuống cạnh anh, gọi tên, lay vai, rồi quay về phía góc đài như tìm một ai đó có thể nói cho mình biết phải làm gì tiếp theo. Đêm đó, tại một sàn đấu nhỏ ở Mexico, một người đàn ông mặc áo sơ mi đi làm cái nghề giữ trật tự cho một trận đấu đã được dàn dựng sẵn từ trước, và anh chết vì một cú vật mà anh chưa từng được huấn luyện để nhận.

Ngày 6 tháng 10, anh chết. Ngày 7 tháng 10, đô vật thực hiện cú vật bị bắt vì tội ngộ sát. Anh ta bị giữ hai ngày, rồi được thả. Một thỏa thuận bồi thường — theo báo chí Mexico, khoảng 585.000 peso, tương đương hơn 30.000 đô-la Mỹ — được cho là đã khép lại hồ sơ hình sự. Ngày 14 tháng 10, anh ta họp báo, khẳng định mình không cố ý, và nói rằng động tác mình thực hiện là một “package backdriver”, không phải “martinete”. Khoảng hai tuần sau cái chết, anh ta trở lại võ đài, ở một bang khác với nơi xảy ra tai nạn. Trong đêm đó, anh ta còn giữ một trọng tài thứ hai vào đúng cái thế vật ấy, rồi thả ra khi khán giả bắt đầu la ó.

Tôi đọc lại dòng thời gian này bốn lần, và lần nào cũng dừng ở chỗ khó chịu nhất: không một cơ quan nào trong câu chuyện có đủ thẩm quyền để chặn anh ta lại. Một con số lệch 0,2 giây đã dạy tôi cách tin vào mắt mình — nhưng bài học đó chỉ có giá trị nếu tôi nói rõ mình đang đứng ở đâu để nhìn. Chuỗi nguồn ở đây đi từ báo Mexico, qua một trang tổng hợp tiếng Việt, rồi mới tới tôi: hai lần phiên dịch, hai lần lược bớt, một lần cảm xúc hóa. Tên động tác, con số bồi thường, và cách mô tả cú đập xuống sàn đều là dữ liệu cần kiểm chứng lại, không phải sự thật đã đóng đinh.

Lucha libre không phải võ thuật đối kháng. Đây là bộ môn biểu diễn có kịch bản, kết quả được ấn định trước, và toàn bộ giá trị nghệ thuật nằm ở khả năng kể chuyện bên trong vòng dây: mặt nạ, cấp bậc, sự tôn trọng mà khán giả dành cho người thắng cuộc. Vì kết quả đã định, mọi thống kê thắng thua đều vô nghĩa ở đây. Thứ duy nhất có thật trên võ đài là va chạm. Và thứ duy nhất có thể giết người, cũng chính là va chạm.

Một bộ môn lấy rủi ro thể chất làm toàn bộ nội dung lại không có bộ luật an toàn thống nhất nào. Không có cân ký bắt buộc ở cấp giải indie. Không có kiểm tra doping. Không có sổ đăng ký hành nghề. Ở nhiều sàn, giấy phép chỉ là một thủ tục hành chính cấp huyện, và không ai kiểm tra xem người bước lên võ đài đêm đó đã được huấn luyện những gì.

Địa lý của vụ việc nói lên gần như toàn bộ câu chuyện. Cái chết xảy ra ở Hidalgo. Màn trở lại diễn ra ở Nezahualcóyotl, bang Mexico. Cơ quan chức năng duy nhất lên tiếng là Ủy ban Lucha Libre của Thành phố Mexico, với người đứng đầu là El Fantasma — và ủy ban ấy không có thẩm quyền trên cả hai địa điểm kia. El Fantasma nói rằng trọng tài phải được tôn trọng. Đó là một tuyên bố về chuẩn mực, không phải một lệnh đình chỉ. Không có thu hồi giấy phép. Không có cấm thi đấu. Không có cơ chế nào được kích hoạt, đơn giản vì cơ chế ấy không tồn tại.

So sánh mới thấy khoảng trống lớn đến mức nào. Quyền anh và MMA có ủy ban thể thao cấp bang, có thỏa thuận công nhận án treo giò giữa các bang, có cơ sở dữ liệu y tế và lịch sử thi đấu. Một võ sĩ bị đình chỉ ở Nevada thì khó mà thi đấu ở California vào tuần sau. Lucha libre không có phiên bản nào của hệ thống đó. Ở cấp indie, một người bị chặn ở bang này chỉ cần đi thêm bốn mươi cây số là có sàn khác để làm việc.

Cú vật trong đêm đó thuộc họ piledriver — nhóm động tác đưa đối thủ lộn ngược và thả xuống đầu. Cơ chế của nó khắc nghiệt ở chỗ: người nhận phải tự bảo vệ mình. Gập cằm vào ngực, giữ cột sống thẳng hàng, tiếp đất bằng lưng trên và vai, đồng thời chủ động kiểm soát độ cao. Người thực hiện chỉ kiểm soát tốc độ rơi; phần sống còn còn lại nằm ở phía người nhận. Trọng tài không được huấn luyện không thể thực hiện phần việc của mình trong phép toán đó, và không có động tác nào trên đời cứu được anh ta khi anh ta không có phản xạ ấy. Nguyên nhân gốc không phải là một động tác hiếm độc, mà là việc đưa một người không phải nghệ sĩ biểu diễn vào đúng vai trò của nghệ sĩ biểu diễn.

Kết quả khám nghiệm tử thi nói rõ cơ chế: chấn thương sọ não do chấn thương, phù não, xuất huyết dưới nhện. Đó là dấu hiệu của một cú va đập xoay chuyển, dịch chuyển năng lượng cao — loại tổn thương xảy ra trong tích tắc, không phải kiểu suy sụp từ từ. Nghĩa là hiểm họa hiện diện đầy đủ mỗi lần động tác ấy được dựng lên, không chỉ mỗi lần nó được hoàn tất.

Có một điểm mù trong chính bản tin: nguồn viết nạn nhân bị đập xuống “sàn”. Nếu đó là sàn nhà thi đấu thay vì mặt võ đài, cơ chế chấn thương và mức độ trách nhiệm thay đổi hoàn toàn. Nếu đó là mặt võ đài, thì đây thuần túy là lỗi kỹ thuật và lỗi tính toán của người thực hiện. Sự khác biệt ấy chưa được làm rõ, và tôi từ chối giả vờ rằng nó đã rõ.

Điều khiến tôi phải dừng lại lâu nhất không phải cái chết. Là sự việc sau đó. Trọng tài thứ hai, Robert Chacón, bị giữ vào đúng cái thế vật đã giết đồng nghiệp mình, rồi được thả ra khi tiếng la ó nổi lên từ khán đài. Khán giả của một bộ môn sống bằng sự phá cách đã từ chối chính sự phá cách đó. Trong một nền văn hóa mà khán giả được huấn luyện để cổ vũ cho cái quá đà, tiếng la ó ấy là tín hiệu rõ ràng nhất trong toàn bộ câu chuyện: động tác kia đã đổi nghĩa. Nó không còn là một pha mạo hiểm. Nó trở thành thứ đã giết một người.

Trước đó còn có một vụ việc khác ở Tecámac. Tính gộp lại, trong khoảng hai tuần sau cái chết, có ít nhất hai lần hiểm họa tương tự được tái hiện. Tai nạn là chuyện của một đêm. Một mẫu hành vi lặp lại là chuyện của cả một hệ thống, và hệ thống ấy đang thiếu cả hai đầu: không có người trong cuộc nào giữ anh ta lại, và không có cơ quan nào bên ngoài có quyền giữ anh ta lại.

Cách bào chữa cũng đáng phân tích. Anh ta nói động tác mình dùng là “package backdriver”, không phải “martinete” — tức là không phải động tác bị cấm trong truyền thống lucha Mexico. Về mặt phân loại, đây là một tranh cãi có thể có lý. Về mặt quản trị, nó tự đánh sập chính mình: khi bạn lập luận rằng kỹ thuật của tôi thuộc nhóm khác với kỹ thuật bị cấm, bạn đã thừa nhận nguyên tắc rằng có những kỹ thuật quá nguy hiểm cho bối cảnh này. Bạn không phủ nhận nguyên tắc. Bạn chỉ tranh cãi về cái nhãn. Và một cái nhãn không làm nhẹ đi lực nén dọc trục cổ.

Rồi đến chuyện không ai viết. Trong toàn bộ các bản tin, không một nhà tổ chức nào được nêu tên. Không một ai đứng ra nhận trách nhiệm về việc đặt một người đang bị điều tra hình sự vào danh sách thi đấu, ở một bang khác, hai tuần sau khi đồng nghiệp của anh ta chết. Sự im lặng đó không phải là thiếu dữ kiện. Nó là dữ kiện. Người bán vé, người thuê sàn, người biết rõ câu chuyện đã lên trang nhất cả nước — người đó có quyền lực thật sự trong chuỗi này, và người đó vô hình.

Nghề của tôi là tìm mảnh ghép mà cả sân vận động bỏ quên. Mảnh ghép ở đây là một con số kế toán: 30.000 đô-la. Không bảo hiểm trách nhiệm sự kiện. Không quỹ tử tuất. Không công đoàn. Không chế độ y tế tập thể. Mô hình hợp đồng độc lập biến mỗi người biểu diễn thành một đơn vị kinh doanh tự chịu rủi ro, và biến gia đình một người đã chết thành một bên đàm phán không có phương án thay thế. Mức bồi thường ấy nói lên nhiều hơn mọi bản cáo trạng: nó là giá thị trường của một mạng người trong một ngành không có bảo hiểm trách nhiệm. Nếu có bảo hiểm, con số đã lớn hơn một bậc; chính vì không có, mức 30.000 đô-la mới là mức khả dĩ.

Và ở đây xuất hiện một vòng lặp khiến câu chuyện này thuộc về trang kinh doanh hơn là trang pháp luật. Ở cấp indie, tai tiếng là đầu vào doanh thu, không phải chi phí. Một động tác từng giết người làm tăng giá trị kéo khán giả của chính động tác ấy. Giá trị kéo khán giả tăng thì động cơ tái hiện nó tăng. Động cơ tái hiện tăng thì xác suất có nạn nhân thứ hai cũng tăng theo. Đây là phản hồi dương, và không có cơ chế nào trong ngành được thiết kế để cắt nó.

Cơ quan thực thi duy nhất còn hiệu lực ở Mexico không phải ủy ban. Là CMLL, AAA và các đối tác truyền hình. Khi TV Azteca phát đi những lời lên án từ chính các đồng nghiệp trong giới — Ángel Garza, Arez — đó là tín hiệu trừng phạt mạnh hơn bất kỳ tuyên bố nào từ một ủy ban địa phương, vì quan hệ truyền hình mới là tài nguyên khan hiếm trong chuỗi giá trị này. Nếu anh ta bị chặn, sẽ là bằng một cuộc gọi không ai công bố, không phải bằng một quyết định hành chính.

Nhưng cần nói một điều mà giới phân tích thường né: chính người biểu diễn cũng là một ca rủi ro. Trở lại đúng cái thế vật đã giết đồng nghiệp trong vòng hai tuần, rồi dựng lại nó lần nữa trước khán giả, không phải là hành vi bình thường của một người tin rằng mình vô can. Nó khớp với ba khả năng có thể cùng tồn tại: phủ nhận tâm lý, văn hóa thể hiện bản lĩnh của giới, hoặc áp lực kinh tế từ một lịch diễn không có lưới an toàn. Cả ba đều cần can thiệp, không chỉ cần lên án.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi học được rằng trong mọi bộ môn có va chạm, nhóm người chịu rủi ro cao nhất luôn là nhóm được trả tiền thấp nhất và được đào tạo ít nhất. Trọng tài là ca điển hình: anh ta có mặt trên võ đài mỗi đêm, tham gia vào các pha ngã, và không có khóa huấn luyện nào dạy anh ta cách ngã. Chuẩn hóa đào tạo ngã cho trọng tài là can thiệp có tỷ suất cao nhất trong toàn bộ danh sách cải cách mà vụ việc này gợi ra — rẻ hơn bảo hiểm, nhanh hơn lập pháp, và có thể áp dụng ngay ở cấp sàn đấu.

Cơ thể là tấm bảng đen mà huấn luyện viên không bao giờ đọc hết. Trong câu chuyện này, tấm bảng đen ấy đã ghi xong dòng cuối cùng từ trước khi có ai kịp mở sổ ra xem. Điều còn lại để hỏi không phải là anh ta có tội hay không — tòa án Mexico đã trả lời theo cách của nó, bằng một thỏa thuận bồi thường. Điều còn lại để hỏi là: một bộ môn chỉ có thể tự bảo vệ mình bằng những cuộc gọi riêng giữa các nhà tổ chức, thì đang dựa vào cái gì để tồn tại?