Việt Nam – Trung Quốc ở tứ kết Asiad: Người đứng đầu Đông Nam Á và tấm gương châu lục

13 giờ ngày 25 tháng 9, nắng Nha Trang đổ xuống đường Trần Phú đặc quánh như mật ong. Tôi ngồi ở góc quán cũ, nơi chiếc tivi kê sát cửa sổ, còn chiếc radio để dành cho những buổi mất điện vẫn nằm im trên kệ với một lớp bụi mỏng. Mười ba giờ là giờ đẹp nhất của một buổi chiều. Và cũng là giờ mà đội tuyển nữ Việt Nam bước vào trận tứ kết Asiad gặp Trung Quốc. Tôi đã ngồi đúng chỗ này qua rất nhiều buổi chiều như thế. Có những buổi chiều tôi không được vào sân, chỉ có tiếng radio rè và tiếng thở của cả một thành phố dồn vào một tần số. Sân vận động trống rỗng, nhưng tôi vẫn nghe triệu trái tim đang thở qua radio. Chiều nay thì khác: có hình ảnh, có tiếng bình luận, đủ thứ tiện nghi. Nhưng cảm giác chờ đợi vẫn y nguyên – cảm giác của một người đã bốn mươi bốn năm đuổi theo trái bóng và vẫn chưa thôi tò mò về điều nó sẽ kể tiếp. Để đến được buổi chiều này, thầy trò đội tuyển nữ Việt Nam đã đi qua một bảng đấu mà chính những người trong cuộc gọi là rất khó. Họ giành một điểm trước Thái Lan và đi tiếp với tư cách một trong hai đội xếp thứ ba có thành tích tốt nhất. Cách đi tiếp ấy có phần may mắn. Người viết về đội bóng cũng thừa nhận điều đó, và tôi nghĩ sự thừa nhận ấy đáng quý hơn mọi lời tô vẽ. Bên kia chiến tuyến là Trung Quốc. Đội bóng này bước vào trận với tư cách một nền bóng đá nữ có hệ thống, có tiền, có chiều sâu lực lượng, và đặt mục tiêu vàng ở kỳ đại hội lần này. Họ đi qua vòng bảng bằng những trận thắng thuyết phục, kiểm soát bóng, áp đặt thế trận và gần như không phải chịu đựng sức ép thật sự nào. Lịch sử đối đầu giữa hai đội là con số khiến người ta phải hít một hơi thật sâu. Theo dữ liệu đối đầu được các trang thống kê khu vực ghi nhận và lưu truyền rộng rãi, Việt Nam chưa từng thắng Trung Quốc trong mười hai lần gặp nhau, và trận giao hữu gần nhất kết thúc với tỷ số 0-3. Tôi vẫn nhắc những người trẻ trong tòa soạn một điều: hãy mang con số này đối chiếu lại với hồ sơ chính thức của liên đoàn trước khi trích dẫn, bởi trong bóng đá nữ, dữ liệu đối đầu thường được sao chép qua lại mà ít ai kiểm chứng tận gốc. Về mặt chiến thuật, cách tiếp cận hợp lý nhất – và có lẽ là cách duy nhất – mà đội tuyển nữ Việt Nam có thể chọn là dựng một khối phòng ngự thấp, chặt, nhường thế trận và chờ sai lầm. Lựa chọn ấy mang tính sống còn hơn là phong cách. Khi bạn thua cả mười hai lần gặp trước đó, khi đối thủ vượt trội về thể hình, thể lực và khả năng tranh chấp trên không, thì bóng đá đẹp là một món xa xỉ. Sơ đồ khả dĩ nhất là 5-4-1 hoặc 4-5-1 ở khối trung bình thấp. Hàng thủ năm người co lại, tuyến giữa bốn hoặc năm người bịt các hành lang nội, phía trên chỉ còn một mũi nhọn – rất có thể là Thanh Nhã – làm điểm thoát bóng. Cả đội lùi sâu, nhường tuyến giữa, chấp nhận sống với những pha bóng dài của đối phương. Vấn đề nằm ở chỗ Trung Quốc mạnh đúng những thứ mà Việt Nam yếu. Thể hình, thể lực, bóng bổng, những đường chuyền dài vào vùng cấm, khả năng tranh chấp một đối một và sức ép ngay từ tuyến giữa – danh sách ấy đọc lên nghe như một bản mô tả điểm yếu của đối thủ. Đó là kiểu trận đấu mà giới phân tích gọi là “lối chơi tạo ra trận đấu”: điểm mạnh nhất của đội cửa trên nhắm thẳng vào điểm yếu nhất của đội cửa dưới. Điểm chết cụ thể nhất, theo kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, gần như chắc chắn nằm ở phòng ngự bóng bổng và những đường bóng hai. Khi một đội chơi khối thấp gặp một đội chuyên không chiến, thứ đánh gục họ thường là pha bóng thứ hai – quả bóng bật ra sau một pha cản phá, rơi xuống đúng chân một tiền vệ đối phương đang đứng ở rìa vòng cấm. Những bàn thua kiểu đó không đến từ việc bạn phòng ngự sai, mà từ việc bạn phòng ngự đúng mà vẫn thua. Khả năng phản công của Việt Nam gần như phụ thuộc vào một mũi nhọn duy nhất. Nếu Thanh Nhã bị kèm chặt hoặc không có ai tiếp ứng, đội bóng sẽ bị giam trong sân nhà suốt hiệp một. Đó là rủi ro mang tính cấu trúc, chứ không nằm ở cá nhân nào. Tôi từng dẫn đứa cháu gái mười hai tuổi đi xem một trận bóng đá nữ trên sân 19/8. Nó ngồi im suốt hiệp một, rồi quay sang hỏi tôi: “Sao các cô ấy chạy hoài mà không ai cổ vũ?” Tôi không trả lời được. Từ đó, tôi tự nhủ mỗi bài viết về bóng đá nữ phải làm được một việc: khiến khán đài đông hơn một chút. Có một biến số tâm lý ít được nhắc tới. Áp lực đang nằm ở phía bên kia chiến tuyến, chứ không nằm ở phía Việt Nam. Một đội đặt mục tiêu vàng mà thắng nhọc nhằn cũng bị xem là chưa đạt yêu cầu. Còn Việt Nam đã hoàn thành chỉ tiêu trước khi bước vào trận này, nên cú đánh đầu tiên của họ là cú đánh không mất gì. Trong bóng đá, tâm thế ấy đôi khi đáng giá hơn một cầu thủ. Bức tranh lớn hơn nằm ở khoảng cách giữa hai tầng bóng đá. Việt Nam là đội số một Đông Nam Á. Nhưng từ vị trí ấy đến nhóm tinh hoa châu lục – Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Australia – là một khoảng trống mà một kỳ đại hội không lấp được. Trận tứ kết chiều nay chính là thước đo cho khoảng trống ấy. Tôi thích cách nói này của những người làm bóng đá nữ ở Nha Trang: họ không hỏi đội mình có thắng không, họ hỏi đội mình đã tiến được bao xa so với ba năm trước. Cách đặt câu hỏi ấy khôn ngoan hơn mọi bảng xếp hạng. Có một cái bẫy trong cách chúng ta kể câu chuyện này. Nhãn “số một Đông Nam Á” rất ấm áp, rất dễ chịu, và rất dễ trở thành chiếc chăn bông che mất sự thật. Tôi lo rằng những chiến thắng trong khu vực đang ru chúng ta ngủ quên trước tốc độ phát triển của bóng đá nữ châu Á. Một đội có thể vô địch khu vực vài năm liền mà vẫn không đến gần nổi tấm huy chương châu lục, nếu hệ thống trẻ, giải vô địch quốc gia và lộ trình đào tạo không đi cùng. Trạng thái tâm lý thoải mái của đội tuyển cũng là con dao hai lưỡi. Mục tiêu đã đạt, không ai bắt họ phải thắng, không ai đặt lên vai họ gánh nặng nào. Sự nhẹ nhõm ấy có thể giúp hàng thủ giữ được kỷ luật trong hai mươi phút đầu, khi tỷ số còn 0-0. Nhưng nếu một bàn thua đến sớm, chính sự nhẹ nhõm ấy có thể biến thành sự buông xuôi mà không ai kịp nhận ra. Và tôi muốn nói thẳng một điều mà nghề bình luận đôi khi né tránh: không phải thất bại nào cũng nên được nâng lên thành bài học đứng dậy. Bóng đá có những vực thẳm không có thang. Nếu chiều nay Việt Nam thua đậm, điều đúng đắn nằm ở việc ghi lại tỷ số, ghi lại cách thua, rồi mang nó về phòng họp – chứ không phải gọi đó là một chiến thắng tinh thần. Người ta nhớ bàn thắng, nhưng tôi nhớ khoảnh khắc hai kẻ thù ôm nhau sau hồi còi mãn cuộc. Chiều nay tôi cũng sẽ nhớ những gì diễn ra sau tiếng còi ấy. Và tôi muốn hỏi các bạn một câu thật lòng: nếu phải chọn giữa một trận thua 0-1 trong tư thế đứng thẳng và một trận thắng nhọc nhằn trước đối thủ yếu hơn, bạn chọn cách nào để con gái bạn xem? Hãy kể cho tôi kỷ niệm của bạn với bóng đá nữ – lần đầu bạn dẫn ai đó đi xem một trận đấu, hay đơn giản là buổi chiều bạn ngồi trước màn hình một mình. Chúng ta xem bóng đá để biết mình đang ở đâu, còn tỷ số chỉ là phần nổi.