Bóng đá Việt Nam thiếu dữ liệu công khai hơn thiếu tiền

Phòng họp báo sau trận ở một vòng đấu V.League, chiếc quạt trần quay chậm đến mức đếm được từng vòng cánh. Một phóng viên hỏi mức phí chuyển nhượng của tiền đạo ngoại vừa ghi bàn. Vị đại diện câu lạc bộ cười, nói “không tiết lộ được”, rồi xin phép về trước. Không ai phản ứng. Mười phút sau, ba trang tin thể thao đưa ra ba mức phí khác nhau, chênh nhau gần gấp đôi, trang nào cũng ghi “theo nguồn tin riêng”. Đêm đó trên diễn đàn, người ta tranh luận về mức phí ấy sôi nổi như tranh luận về một quả phạt đền ở phút 90.

Tôi đã ngồi trong những căn phòng như vậy nhiều lần, ở hai nền bóng đá khác nhau. Thứ khiến tôi khó chịu chưa bao giờ là câu trả lời né tránh. Nó là sự im lặng đến sau đó, và cái cách cả một nền bóng đá cùng đồng ý rằng không biết là chuyện bình thường.

Bóng đá Việt Nam có một hệ thống thi đấu đầy đủ: V.League 1 do VFF và đơn vị tổ chức giải vận hành, có cấp phép câu lạc bộ, có hạn ngạch ngoại binh, có cửa vào các cúp châu Á theo tiêu chí của AFC. Nhìn từ ngoài, kiến trúc ấy không thiếu gì.

Nhưng ở tầng thông tin, cấu trúc ấy mỏng như giấy can. Rất ít câu lạc bộ V.League công bố báo cáo tài chính được kiểm toán. Lương cầu thủ lưu hành chủ yếu dưới dạng ước lượng của phóng viên; khi một bản hợp đồng ngoại binh được công bố với mức “lương năm”, đó thường là gói gộp cả nhà ở, vé máy bay và phí môi giới, nên mức trên báo luôn đẹp hơn số tiền cầu thủ thực nhận. Phí chuyển nhượng phần lớn là “không tiết lộ”, hoặc thực chất là hợp đồng cho mượn được gọi bằng một cái tên sang hơn. Mô hình vận hành thật của phần lớn câu lạc bộ là chủ sở hữu bỏ tiền duy trì, chứ doanh thu không nuôi nổi câu lạc bộ.

Ở Pháp, nơi tôi làm nghề, mọi thứ không trong sạch hơn về mặt đạo đức, nhưng chúng bị buộc phải để lại dấu vết. Câu lạc bộ Ligue 1 phải trình báo cáo tài chính hằng năm cho cơ quan kiểm soát tài chính của bóng đá Pháp (DNCG), và một câu lạc bộ có thể bị hạ hạng hoặc cấm chuyển nhượng vì thua lỗ. Báo chí Pháp vẫn sai, vẫn đồn đoán, nhưng khi sai thì có thứ để đối chiếu.

Thứ đắt nhất mà bóng đá Việt Nam đang thiếu là một tầng trung gian đủ uy tín để biến thông tin thành thứ kiểm chứng được — thứ mà học viện hay tiền bản quyền truyền hình không mua nổi.

Sự vắng mặt đó có ba lớp.

Lớp thứ nhất là tài chính. Không có báo cáo kiểm toán, không có bảng lương công khai, không có cơ chế nào buộc một khoản chuyển nhượng phải để lại dấu vết. Khi ấy, mọi mức phí đều có thể đúng, và do đó không mức phí nào thực sự có nghĩa. Một câu lạc bộ có thể chi nhiều hơn đối thủ gấp ba lần mà không ai chứng minh được, và cũng có thể đang nợ lương cầu thủ ba tháng mà không ai biết cho đến khi cầu thủ đăng đàn.

Lớp thứ hai là dữ liệu chiến thuật. Các giải hàng đầu châu Âu công bố hoặc bán dữ liệu chi tiết đến từng đường chuyền; ở V.League, người hâm mộ sống với bảng tỷ số và cảm giác. Không có chỉ số áp lực, không có chất lượng cú sút, không có gì đo được ngoài bàn thắng. Hệ quả là mọi tranh luận chiến thuật đều kết thúc bằng “thắng là đúng”, một câu vừa hiển nhiên vừa vô dụng.

Lớp thứ ba, và đây là lớp bẩn nhất, là vệ sinh nguồn. Trong cùng một ngày, một tin có thể đi từ trang chính thức của câu lạc bộ, qua một fanpage, qua một trang tổng hợp, rồi quay lại thành “theo báo chí đưa tin”. Mỗi chặng đi qua, tin ấy mất một chút xuất xứ và thêm một chút khẳng định. Tôi đã thấy những tin đồn chuyển nhượng không có nguồn gốc nào cả, được trích dẫn lại ba lần, và đến lần thứ tư thì được coi là chuyện đã xảy ra.

Ba lớp ấy cộng lại thành một hệ quả mà ít người gọi đúng tên: thị trường bóng đá Việt Nam định giá câu chuyện, không định giá năng lực. Vị trí của một câu lạc bộ có thể nhảy hai tầng trong một mùa, vì sức mạnh đội hình phụ thuộc vào vài bản hợp đồng ngoại binh ngắn hạn và vào việc chủ sở hữu còn hào hứng hay không. Biến động cao như thế, cộng với mờ đục cao, tạo ra môi trường nơi kẻ nói to nhất có nhiều khả năng được tin nhất, đơn giản vì không ai có đủ dữ liệu để phản bác.

Ở tầng ghế huấn luyện, sự mờ đục ấy còn lộ ra rõ hơn. V.League thay huấn luyện viên thường xuyên đến mức “hiệu ứng huấn luyện viên mới” được coi là mặc định chứ không phải ngoại lệ. Quyền lực của người ngồi ghế ấy cũng thường bị giới hạn bởi chủ tịch câu lạc bộ và ban lãnh đạo, đôi khi bởi một chức danh “giám đốc kỹ thuật” mà vai trò thật chỉ là cố vấn.

Tôi không viết để được yêu, tôi viết để được đọc. Một thập kỷ trước tôi tin dữ liệu. Bây giờ tôi tin đôi mắt. Nhưng đôi mắt cũng nói dối, nhất là đôi mắt đã xem một đội bóng mười lần và đã yêu họ từ lần thứ ba. Thứ tôi cần là một hệ thống cho phép người khác kiểm tra đôi mắt tôi, chứ không phải thêm một lần tôi tự tin vào nó.

Đến đây tôi phải tự bẻ lại.

Có một khả năng tôi đang áp chuẩn châu Âu lên một nền bóng đá vận hành theo logic khác. Ở Việt Nam, thông tin không lưu hành qua văn bản; nó lưu hành qua quan hệ. Một huấn luyện viên biết ai đang nợ lương ai không phải vì đọc báo cáo, mà vì ngồi cùng bàn với người trong cuộc. Hệ thống ấy mờ đục với người ngoài nhưng khá hiệu quả với người trong nghề. Đòi nó chuyển sang giấy tờ công khai có thể là một kiểu kiêu ngạo của kẻ đến từ nơi có DNCG.

Tôi đứng giữa hai thế giới: một thế giới đang chết, một thế giới chưa chịu sinh. Và tôi đã sai đủ nhiều lần để biết rằng minh bạch không tự động tốt hơn kín đáo — nó chỉ cho phép tranh cãi bằng chứng thay vì tranh cãi bằng uy tín.

Nhưng tôi vẫn nghiêng về phía giấy tờ, vì một lý do rất không lãng mạn: quyền lực nào cũng thích bóng tối. Ở bất kỳ nền bóng đá nào, người được lợi nhiều nhất từ việc không ai kiểm chứng được mức phí chuyển nhượng là người trung gian. Khi một câu lạc bộ nói “không tiết lộ”, thứ được bảo vệ thường là một thứ không đẹp để công bố.

Dự đoán của tôi, để các anh kiểm chứng: trong ba mùa tới, đòn minh bạch hóa mạnh nhất vào bóng đá Việt Nam sẽ không đến từ một tổng biên tập, mà từ tiêu chí cấp phép câu lạc bộ của AFC, bởi giấy phép châu Á đòi hỏi những thứ mà truyền thông chỉ có thể van xin. Và câu lạc bộ Việt Nam đầu tiên công bố báo cáo mùa giải đầy đủ, có kiểm toán, ở dạng dữ liệu mở, sẽ thu được nhiều giá trị thương mại hơn một câu lạc bộ vô địch trong cùng khoảng thời gian ấy.

Sân vận động không có khán giả, chỉ là một bãi đậu xe được sơn màu cỏ. Một nền bóng đá không có dữ liệu công khai cũng vậy: nó vẫn đá, vẫn hò hét, vẫn có người yêu — nhưng không ai, kể cả chính nó, biết mình đang đứng ở đâu.