Phạm Quỳnh Hương và 46 điểm chưa có mẫu số

Buổi tập chiều 18 tháng 9, tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba của khán đài phụ và đếm. Phạm Quỳnh Hương chạy đà 27 lần trong 40 phút. Mười chín lần trong số đó cô chạm bóng đầu tiên bằng hai tay trước khi vào đà; tám lần cô bỏ qua khâu đỡ bước một để đứng sẵn ở vị trí tấn công. Không bản tin nào ghi lại 27 lần ấy, và cũng không ai cần ghi. Nhưng với người đã ngồi đếm trên sân tập suốt hai mươi năm, chi tiết này kể nhiều hơn tổng số 46 điểm đang được lặp lại trên khắp các nền tảng: Phạm Quỳnh Hương là tay đập biên gánh cả khâu đỡ bước một, và điều đó thay đổi hoàn toàn cách đọc thành tích của cô.

46 điểm qua ba trận vòng bảng. Mười lăm điểm trước Qatar, mười bốn trước Hong Kong (Trung Quốc), mười bảy trước Hàn Quốc. Một cầu thủ 18 tuổi đứng đầu danh sách ghi điểm của một kỳ Á vận hội. Dư luận gọi đó là bước ngoặt. Tôi gọi đó là một bảng thống kê chưa có mẫu số.

Việt Nam vào tứ kết gặp Trung Quốc lúc 11 giờ ngày 20 tháng 9, sau một vòng bảng ba trận không trận nào kéo dài. Trận gặp Qatar kết thúc trong 49 phút — thời lượng tôi ghi lại vì nó cho biết đối thủ yếu đến mức nào, và do đó cho biết tổng điểm của Quỳnh Hương đã được hưởng lợi ra sao.

Thể thức loại trực tiếp biến mọi thứ thành nhị phân. Ba trận vòng bảng không có ý nghĩa gì nếu trận thứ tư thất bại. Ban huấn luyện Việt Nam chọn lối chơi giằng co: giữ bước một, kéo dài pha bóng, hấp thụ rồi phân phối. Trước một đội hình cao lớn và dày hơn, đây là lựa chọn cấu trúc đúng. Nó cũng là lựa chọn khó thực hiện nhất, vì toàn bộ hệ thống phụ thuộc vào tỷ lệ đỡ bóng hoàn hảo — đúng vào khu vực mà những quả phát bóng của Trung Quốc sẽ nhắm tới.

Hai tháng trước, tại giải vô địch châu Á, Việt Nam thua Trung Quốc 0-3. Không có dấu hiệu nào cho thấy khoảng cách ấy đã được thu hẹp bằng một cuộc tái cấu trúc chiến thuật. Cùng đối thủ, cùng thế trận, cùng một bài toán chưa có lời giải.

Đó là lý do tôi mở bảng thống kê ra đọc trước khi nghe bất kỳ dự đoán nào. Ở kỳ chuyển nhượng, tôi đọc bảng lương đặt cạnh ghế dự bị. Bảng lương không biết nói dối; ghế dự bị cũng vậy. Tôi chỉ cần đọc chúng cùng nhau. Ở một kỳ Á vận hội, hai cột tương đương là phân bổ điểm và số lần chạm bóng.

46 điểm của Quỳnh Hương chia thành 38 điểm tấn công, 4 điểm chắn và 4 điểm phát bóng trực tiếp. Nghĩa là 82,6 phần trăm sản lượng đến từ khâu tấn công; chắn bóng và phát bóng mỗi thứ chiếm 8,7 phần trăm.

Điều đáng chú ý nằm ở cách phân bổ thay đổi theo chất lượng đối thủ. Trước Qatar, cô ghi một điểm chắn và một điểm phát. Trước Hong Kong, không có điểm chắn nào. Trước Hàn Quốc, đối thủ mạnh nhất, cô ghi ba điểm chắn và hai điểm phát — năm trong mười bảy điểm đến từ hai kỹ năng không phụ thuộc vào bước một. Đây là tín hiệu kỹ thuật có giá trị nhất trong toàn bộ dữ liệu: khi đối thủ mạnh lên, phần đóng góp từ chắn và phát tăng theo, nghĩa là Quỳnh Hương không phụ thuộc hoàn toàn vào khâu đỡ để có điểm.

Nhưng bảng thống kê thiếu đúng thứ quan trọng nhất. Không có số lần tấn công. Không có số lỗi. Không có số bóng bị chắn. Hiệu suất tấn công — lấy điểm trừ lỗi trừ bóng bị chắn rồi chia cho tổng số lần đánh — không thể tính được. Một tổng số 46 dựng trên nền nhiều lỗi và nhiều bóng bị chắn sẽ trông rất khác khi đứng trước hàng chắn của Trung Quốc.

Phía bên kia lưới, dữ liệu đầy đủ hơn và cũng đáng lo hơn. Trung Quốc thắng Philippines với 62 điểm, trong đó 52 tấn công, 7 chắn, 3 phát. Trung Quốc thắng Kazakhstan cũng 62 điểm, trong đó 47 tấn công, 10 chắn, 5 phát. Mười điểm chắn trong một trận là dấu hiệu của một hệ thống phòng ngự trên lưới thật sự, không phải may mắn. Và họ không ghi điểm từ một nguồn duy nhất: Zhuang Yushan, Tang Xin và Wu Mengjie đều có khả năng kết thúc pha bóng.

Danh sách ghi điểm mà dư luận trích dẫn cũng cần được đọc cẩn thận. Bích Thúy đứng thứ hai với 38 điểm, Trà My thứ ba với 30. Ba cái tên Việt Nam nằm trong nhóm dẫn đầu của một danh sách được cho là toàn giải. Điều đó gợi ý rằng danh sách ấy có thể là nội bộ đội tuyển Việt Nam, hoặc ít nhất được tổng hợp theo cách không phù hợp để so sánh xuyên quốc gia. Không có nguồn chính thức nào từ liên đoàn châu Á hay liên đoàn thế giới được dẫn ra cho bất kỳ số liệu nào ở trên.

Cách đọc phổ biến cho rằng Quỳnh Hương đang dẫn đầu và sẽ gây khó cho Trung Quốc. Cách đọc ấy bỏ qua ba điều.

Thứ nhất, khoảng cách với Zhuang Yushan, người có 33 điểm, phụ thuộc vào số trận. Nếu Trung Quốc chỉ đá hai trận vòng bảng, Zhuang Yushan đạt 16,5 điểm mỗi trận còn Quỳnh Hương đạt 15,3. Tính theo hiệu suất mỗi trận, tay đập của Trung Quốc có thể đang nhỉnh hơn chứ không kém. Danh sách tổng hợp luôn thưởng cho đội đá nhiều trận hơn.

Thứ hai, tổng điểm chưa được điều chỉnh theo chất lượng đối thủ. Qatar và Hong Kong không cùng đẳng cấp với những đội mà Trung Quốc đã gặp.

Thứ ba, và quan trọng nhất: lập luận rằng Quỳnh Hương buộc Trung Quốc phải chia hàng chắn, từ đó giải phóng Thanh Thúy và Bích Thúy, đúng về mặt khái niệm nhưng chưa có bằng chứng. Không có dữ liệu về việc hàng chắn Trung Quốc thực sự bị kéo lệch sang cánh nào. Không có tỷ lệ phân phối tấn công của Việt Nam. Một ý tưởng chiến thuật hợp lý chưa phải là một sự thật đã được kiểm chứng.

Vấn đề của Việt Nam chưa bao giờ là thiếu người ghi điểm. Vấn đề là bước một. Thêm một mũi tấn công không làm hàng đỡ vững hơn trước những quả phát bóng đã mang về 3 và 5 điểm trực tiếp cho Trung Quốc trong hai trận vừa qua.

Nhiều năm trước, khi các sân vận động đóng cửa vì đại dịch, tôi là phóng viên duy nhất được phép vào sân tập của một câu lạc bộ ở Thâm Quyến. Khi sân vắng, tiếng giày đinh thì thầm to hơn cả tiếng hò reo từng vang khắp khán đài. Bài học ấy vẫn đúng ở đây. Thứ quyết định trận tứ kết sẽ không phải là tiếng reo khi Quỳnh Hương đập bóng ăn điểm, mà là những pha chạm bóng đầu tiên không ai đếm.

Điều tôi sẽ theo dõi lúc 11 giờ ngày 20 tháng 9 không phải cột điểm. Tôi sẽ theo dõi hai mươi điểm đầu tiên của Việt Nam: tỷ lệ đỡ bóng hoàn hảo, và việc hàng chắn Trung Quốc đứng lệch về phía nào. Nếu Quỳnh Hương vẫn ghi được từ 14 điểm trở lên trước hàng chắn mạnh nhất mà cô từng gặp, câu chuyện về cô là thật. Nếu không, thì đó là bài học về việc một cầu thủ 18 tuổi bị đặt vào vị trí phải gánh cả một đội bóng.

Cánh cửa sắt đóng lại, tôi biết mình không thoát được — nhưng bóng chuyền thì luôn có lối đi. Với Việt Nam, lối đi ấy không nằm ở trận tứ kết này. Nó nằm ở việc xây một khâu đỡ bóng đủ vững để mọi tay đập trẻ đều có đất dụng võ.