VIRESA giữ bản quyền ASIAD 20: Đường chạy esports Việt Nam và những cột mốc chưa được vạch

Đêm 26 tháng 9 năm 2026, tôi ngồi trong căn hộ nhỏ ở quận Mapo, Seoul, mắt dán vào màn hình livestream. Đó là ngày đội tuyển Liên Quân Mobile Việt Nam bước vào trận tranh huy chương tại ASIAD 19 ở Hàng Châu. Tôi bật đồng hồ bấm giây trên điện thoại — thói quen kỳ quặc tôi mang từ những ngày làm phim tài liệu về điền kinh. Mỗi pha giao tranh ở đường giữa, mỗi lần đổi rừng, tôi đều ghi lại nhịp.

Khi tấm huy chương đồng được trao, tôi không reo. Tôi ngồi im, tua lại đoạn phim ba lần. Tôi nhận ra điều mình đang xem không phải một khoảnh khắc — nó là một cung đường chạy đã được ủ từ rất lâu. Và khi tin VIRESA nắm giữ bản quyền esports tại ASIAD 20 Aichi-Nagoya 2026 đến tay tôi, tôi lại bật đồng hồ bấm giây. Lần này, thứ tôi đo không phải tốc độ. Thứ tôi đo là khoảng cách giữa một thông báo hành chính và một tấm huy chương.

Kazan không chỉ là một trận thua. Nó là nhịp chạy tôi chưa ngừng lắng nghe. Và ở Aichi-Nagoya 2026, tôi nghe thấy một nhịp mới — nhịp của giấy tờ, bản quyền và quyền lực thể chế.

Bối cảnh: Khi một hiệp hội nhận chìa khóa nội dung

Thông tin cốt lõi mà tôi có trong tay khá gọn: Hiệp hội Thể thao điện tử giải trí Việt Nam (VIRESA) được công bố nắm giữ quyền esports đầy đủ và trọn vẹn cho ASIAD 20. Esports tiếp tục nằm trong chương trình thi đấu, nối tiếp ASIAD 19. Các đội tuyển Việt Nam hướng tới đấu trường châu Á. Và Aichi-Nagoya 2026 được kỳ vọng trở thành một cột mốc nữa trong tiến trình esports hòa nhập vào hệ thống thể thao châu Á.

Tôi đọc thông báo này trong tư thế của một người vừa rời khỏi phòng lưu trữ. Tôi bước vào kho lưu trữ như một nhà khảo cổ, khi rời đi tôi là người kể chuyện. Và câu chuyện ở đây không nằm ở con số tiền, bởi con số tiền hoàn toàn không được công bố. Câu chuyện nằm ở cấu trúc quyền lực đằng sau hai chữ "bản quyền".

Ở ASIAD 19, esports lần đầu trở thành môn thi đấu chính thức có trao huy chương. Đây là chi tiết mà phần lớn khán giả Việt Nam đã thuộc lòng sau vài năm. Nhưng ít ai để ý rằng chính việc một môn thi xuất hiện trong hệ thống Olympic Movement lại tạo ra một tầng quản trị hoàn toàn mới: Ủy ban Olympic châu Á (OCA) quản lý đại hội, các nhà phát hành game nắm quyền sở hữu trí tuệ trò chơi, và các liên đoàn quốc gia giữ quyền khai thác nội dung trong lãnh thổ của mình.

Ba tầng này không xếp thẳng hàng. Chúng chồng lên nhau, đôi khi kéo lệch nhau. Và thông báo của VIRESA nằm ở tầng thấp nhất, mỏng nhất nhưng lại là tầng duy nhất mà khán giả Việt Nam có thể chạm tới.

Tôi đã dành nhiều năm theo dõi cách thể thao chuyên nghiệp vận hành ở Hàn Quốc — một thị trường mà quyền truyền thông esports được chia theo hợp đồng độc quyền giữa nhà phát hành và các đài. Khi nhìn từ Seoul về Việt Nam, tôi thấy một điều thú vị: các liên đoàn quốc gia ở Đông Nam Á đang dần trở thành những nút thắt bắt buộc trên đường ống nội dung. Bạn muốn phát một giải esports chính thức ở lãnh thổ Việt Nam? Bạn phải đi qua hiệp hội.

Đó vừa là cơ hội, vừa là rủi ro. Và cả hai đều chưa được định lượng trong bất kỳ văn bản nào được công bố.

Điều khoản "đầy đủ và trọn vẹn" thực sự chứa gì

Tôi đọc hai chữ "đầy đủ và trọn vẹn" bằng con mắt của một người từng thức hai đêm để bóc tách dữ liệu GPS của một cầu thủ chạy 92 mét. Tôi không tin vào các mô tả mang tính tiếp thị. Tôi tin vào phạm vi hợp đồng.

Trong cấu trúc đại hội thể thao đa môn, một liên đoàn quốc gia gần như không bao giờ nhận được quyền sở hữu trò chơi. Nhà phát hành không bao giờ nhượng lại IP game cho bất kỳ hiệp hội nào — đó là nguyên tắc bất di bất dịch của ngành. Vậy nên "bản quyền đầy đủ" ở đây hầu như chắc chắn có nghĩa là quyền phân phối và khai thác nội dung truyền thông trong lãnh thổ Việt Nam, trong khuôn khổ nội dung do OCA và ban tổ chức địa phương xác lập.

Bản quyền esports của một liên đoàn quốc gia là quyền khai thác nội dung trong lãnh thổ, không phải quyền sở hữu trò chơi — và giá trị của nó phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng thực thi. Đây là điểm mấu chốt mà bất kỳ ai đọc thông báo này cũng cần khắc vào đầu.

Hãy tưởng tượng đường chạy tiếp sức 4x400m. Nhà phát hành là người giữ đường chạy gốc. OCA là trọng tài cầm còi. VIRESA là vận động viên nhận gậy ở chặng ba — và phải quyết định chạy thế nào trong khi cả khán đài Việt Nam đang dõi theo. Nhận gậy xong không có nghĩa là về đích. Nó chỉ có nghĩa là bạn đã có mặt trong cuộc đua.

Trong những lần theo dõi các giải đấu khu vực và quốc tế của tôi, tôi đã chứng kiến không ít liên đoàn nhận bản quyền rồi để nó nằm im trong ngăn kéo. Bản quyền không tự sinh ra tiền. Bản quyền chỉ sinh ra tiền khi có người ngồi vào bàn đàm phán để cấp phép lại. Nếu VIRESA không ký được hợp đồng phụ với các nền tảng phát sóng Việt Nam, giá trị tài chính của thương vụ này bằng không. Nhưng giá trị vị thế của nó thì khác.

Và giá trị vị thế, trong thế giới thể thao, đôi khi quan trọng hơn tiền.

Tầng quản trị ba lớp: Nơi quyền lực thực sự nằm

Tôi muốn vẽ ra một sơ đồ — không phải trên giấy, mà bằng tay trên không khí, như cách tôi vẫn làm khi thuyết trình với ê-kíp. Ba lớp chồng lên nhau.

Lớp trên cùng là OCA. Cơ quan này kiểm soát đại hội, kiểm soát lịch thi đấu, kiểm soát khung nội dung chính thức. Không có OCA, không có ASIAD, không có gì để bản quyền.

Lớp giữa là các nhà phát hành game. Họ nắm IP. Họ quyết định trò chơi nào được đưa vào, phiên bản nào được khóa cho giải đấu, và ở một mức độ nhất định, họ quyết định luôn cả việc phân phối nội dung liên quan đến tựa game của mình.

Lớp dưới cùng là VIRESA. Hiệp hội kiểm soát lãnh thổ Việt Nam — nhưng chỉ trong khuôn khổ hai lớp trên cho phép.

Đây là lý do tôi gọi đây là tầng mỏng nhất. Nhưng cũng chính vì mỏng mà nó dễ thay đổi nhất, dễ bị ảnh hưởng nhất bởi các quyết định từ trên đưa xuống.

Một trong những dữ kiện quan trọng nhất mà tôi luôn nhắc khi nói về các đại hội thể thao đa môn: ban tổ chức thường khóa phiên bản trò chơi trong suốt thời gian thi đấu để bảo vệ tính toàn vẹn cạnh tranh. Điều này tạo ra vấn đề "đóng băng meta" — các đội tuyển quốc gia tập luyện trên máy chủ trực tiếp với meta mới nhất, nhưng thi đấu trên phiên bản cũ hơn. Với esports, nơi mà một bản cập nhật nhỏ cũng đủ xô đổ toàn bộ chiến thuật, đây là bài toán chưa có lời giải hoàn hảo.

Tôi từng theo dõi một đội tuyển quốc gia Đông Nam Á vật lộn với đúng vấn đề này. Họ tập luyện ba tháng trên một phiên bản, rồi ban tổ chức khóa phiên bản khác. Kết quả là những pha xử lý được dàn dựng kỹ càng trở nên vô nghĩa trước đối thủ đã đoán trước được nhịp. Đây là rủi ro mà bất kỳ ai đọc thông báo của VIRESA cũng nên nhận ra: bản quyền không giải quyết được vấn đề meta. Chỉ có dữ liệu và quy trình tập luyện mới giải quyết được.

Nhưng khoan. Tôi đang đi trước bản thân mình. Vấn đề meta chỉ đáng bàn khi chúng ta biết Aichi-Nagoya 2026 thi đấu tựa game nào. Và cho đến thời điểm tôi đọc thông báo này, danh sách tựa game vẫn chưa được công bố.

Đây là khoảng trống thông tin lớn nhất. Không biết tựa game, không thể đánh giá sức mạnh đội tuyển. Không biết tựa game, không thể ước lượng giá trị bản quyền. Không biết tựa game, mọi phát ngôn về cơ hội huy chương chỉ là suy đoán.

Ở ASIAD 19, bảy tựa game được đưa vào chương trình thi đấu, trải từ MOBA di động đến game đối kháng và bắn súng. Việt Nam có thế mạnh tương đối ở một số tựa di động, và yếu hơn ở các tựa PC nơi Trung Quốc và Hàn Quốc thống trị. Nếu Aichi-Nagoya 2026 giữ cấu trúc tương tự, cơ hội của Việt Nam vẫn tập trung ở nhóm tựa di động. Nếu ban tổ chức thay đổi cơ cấu, cán cân có thể xoay chuyển hoàn toàn.

Mọi thước phim đều có nhịp thở, và ở Kazan nhịp thở đó đặt cho tôi một câu hỏi. Ở Aichi-Nagoya, câu hỏi còn lớn hơn: nhịp thở của một đại hội thể thao đa môn khác hoàn toàn với nhịp thở của một giải esports thuần túy. Nó chậm hơn, nặng hơn, và bị chi phối bởi những thứ không nhìn thấy trên màn hình.

Mô hình đội tuyển quốc gia: Cơ hội và cái bẫy ẩn

Có một chi tiết trong thông báo mà tôi muốn dừng lại lâu hơn: VIRESA được mô tả là đóng vai trò quan trọng trong tổ chức giải đấu, quản lý đội tuyển quốc gia và đại diện quốc tế.

Ba vai trò này nghe có vẻ hành chính. Nhưng chúng định hình toàn bộ cách Việt Nam bước vào đường chạy châu Á.

Trong mô hình do liên đoàn dẫn dắt, hiệp hội là người chọn lựa ai được mặc áo đội tuyển. Đây là một quyền lực khổng lồ. Và cũng là một điểm rủi ro khổng lồ.

Tôi đã quan sát nhiều mô hình đội tuyển quốc gia esports khác nhau. Mô hình Hàn Quốc — nơi tôi sống và làm việc — dựa trên sự phối hợp giữa liên đoàn và các CLB chuyên nghiệp, với tiêu chí tuyển chọn tương đối minh bạch. Mô hình Đông Nam Á thường nghiêng về phía liên đoàn nhiều hơn. Và khi liên đoàn nắm quyền chọn người, áp lực xung quanh quyết định đó tăng lên gấp bội.

Có một dữ kiện tôi luôn ghi nhớ: các giải đấu esports quốc gia diễn ra quanh năm, nhưng ASIAD chỉ diễn ra bốn năm một lần. Sự chênh lệch về nhịp độ này tạo ra xung đột lịch thi đấu giữa CLB và đội tuyển. Vận động viên được CLB trả lương, nhưng khi đội tuyển gọi, họ phải đi. Ai chịu chi phí khi vận động viên chấn thương trong đợt tập trung đội tuyển? Ai kiểm soát khối lượng tập luyện?

Đây là những câu hỏi mà Hàn Quốc đã giải quyết bằng hợp đồng ba bên. Việt Nam thì chưa có tiền lệ rõ ràng.

Trong những lần theo dõi các trận đấu của các đội tuyển quốc gia Đông Nam Á ở cấp châu lục, tôi để ý một mẫu hình: các đội có hệ thống tuyển chọn minh bạch thường duy trì phong độ ổn định hơn qua các chu kỳ. Các đội bị chi phối bởi quyết định hành chính thường bùng nổ một lần rồi tắt. Nhịp chạy dài không được xây bằng một lần bứt tốc.

VIRESA có lợi thế là tổ chức duy nhất ở Việt Nam có đủ tầm để vận hành cả ba vai trò cùng lúc. Nhưng lợi thế đó đi kèm nghĩa vụ: phải công bố tiêu chí tuyển chọn. Phải minh bạch hóa quy trình. Nếu không, mọi tranh cãi về danh sách đội tuyển sẽ ăn mòn chính uy tín mà bản quyền này được tạo ra để củng cố.

Cú hãm phanh: Bản quyền không phải huy chương

Đây là điểm tôi muốn phanh lại một chút trước khi bài viết lao đi quá nhanh.

Có một xu hướng rất tự nhiên trong truyền thông thể thao Việt Nam — và tôi hiểu nó, vì tôi từng viết như vậy: mỗi thông báo chính thức đều được đóng khung như một bước tiến vĩ đại. Nhận bản quyền trở thành "cột mốc lịch sử". Đưa esports vào đại hội trở thành "sự công nhận toàn cầu".

Nhưng nhìn từ góc độ dữ liệu, bản quyền và huy chương là hai đường chạy hoàn toàn khác nhau.

Bản quyền là câu chuyện hành chính. Nó liên quan đến hợp đồng, phạm vi, lãnh thổ và nền tảng phát sóng. Nó được giải quyết trong phòng họp.

Huy chương là câu chuyện thi đấu. Nó liên quan đến vận động viên, chiến thuật, meta và phong độ. Nó được giải quyết trên sàn đấu.

Hai đường chạy này có thể chạy song song mà không bao giờ gặp nhau. Một liên đoàn có thể nắm bản quyền hoàn hảo nhưng đội tuyển vẫn thua ở vòng bảng. Và ngược lại, một đội tuyển có thể vô địch trong khi liên đoàn không có quyền phát sóng trận đấu của chính mình.

Sự thật này khiến tôi thận trọng hơn khi đọc những dòng như "cơ hội cho khán giả tiếp cận gần hơn với esports đỉnh cao châu lục". Đó là một kỳ vọng hợp lý, nhưng nó không tự động trở thành hiện thực. Nếu nội dung được đặt sau tường phí, nếu các nền tảng phát sóng không đạt được thỏa thuận, nếu ban tổ chức thay đổi khung nội dung vào phút chót, thì cái gọi là "gần hơn với khán giả" có thể biến thành "xa hơn".

Việc nắm bản quyền còn mang theo một nghĩa vụ mà ít người bàn đến: nghĩa vụ vận hành. Một hiệp hội nhận bản quyền mà không có năng lực khai thác sẽ thấy khoản đầu tư của mình trở thành gánh nặng. Tôi đã chứng kiến những tổ chức nhận quyền rồi để mốc meo trong kho lưu trữ. Bản quyền không tự chạy. Nó cần người chạy cùng.

Góc nhìn phản trực giác: Nhà phát hành là người thắng thật sự

Nếu phải chọn một bên được lợi nhiều nhất từ câu chuyện này, tôi không chọn VIRESA. Tôi cũng không chọn các đội tuyển Việt Nam.

Tôi chọn các nhà phát hành game.

Hãy nhìn vào cấu trúc. Khi esports gia nhập hệ thống Olympic Movement, các nhà phát hành nhận được thứ mà tiền không mua được: tính chính danh. Tựa game của họ xuất hiện trong một đại hội thể thao châu lục, được phát sóng trên các kênh truyền hình quốc gia, được ghi vào hồ sơ chính thức của phong trào Olympic. Trong khi đó, họ vẫn giữ nguyên IP, vẫn kiểm soát mọi thứ thuộc về trò chơi của mình.

Đó là một thương vụ mà nhà phát hành chẳng cần bỏ ra gì mà vẫn thu về chiến thắng thể chế.

Còn VIRESA thì sao? Họ nhận được quyền khai thác nội dung — nhưng trong một khung do người khác vạch ra. Họ nhận được vị thế làm nút thắt nội dung ở Việt Nam — nhưng nút thắt đó có thể bị gỡ nếu nhà phát hành quyết định đi thẳng đến người dùng. Trong vài năm gần đây, xu hướng phát sóng trực tiếp đến người tiêu dùng của các nhà phát hành ngày càng mạnh. Điều gì xảy ra nếu họ đẩy xu hướng đó vào Việt Nam?

Đây là điểm mù mà tôi thấy ít được bàn tới: trong chuỗi giá trị esports, liên đoàn quốc gia là mắt xích dễ bị thay thế nhất, vì nhà phát hành luôn có thể chọn cách đi vòng.

Điều này không có nghĩa là thông báo của VIRESA vô giá trị. Nó có nghĩa là giá trị của nó mang tính vị thế nhiều hơn tính tài chính, và tính vị thế thì có thể bị suy giảm nếu không được duy trì bằng hành động cụ thể.

Chuyển động chậm nhưng không ngừng

Có một điều tôi muốn nói rõ, vì nó là điểm sáng thật sự trong câu chuyện này.

Esports tiếp tục có mặt ở ASIAD 20. Sau Hàng Châu, nó không bị loại bỏ. Trong thế giới thể thao, sự liên tục là một tín hiệu mạnh. Các môn thể thao bị loại khỏi đại hội thường biến mất trong im lặng. Esports thì không.

Sự liên tục này không chỉ là tin tốt cho các nhà phát hành. Nó là tin tốt cho toàn bộ hệ sinh thái phía sau: các nền tảng phát sóng, các nhà tài trợ, các tổ chức đào tạo tài năng trẻ, và quan trọng nhất — các vận động viên đang cân nhắc có nên theo đuổi con đường chuyên nghiệp hay không.

Một tài năng mười tám tuổi ở Việt Nam hôm nay có một lựa chọn mà thế hệ trước không có: cạnh tranh cho một tấm huy chương đại hội. Điều đó thay đổi động lực theo đuổi của họ. Nó cũng thay đổi cách gia đình nhìn nhận sự nghiệp của con mình. Khi esports có mặt trên bảng thành tích chính thức của quốc gia, định kiến "chơi game" bị đẩy lùi một bước dài.

Nhưng tôi vẫn giữ sự thận trọng của mình. Sự liên tục ở cấp đại hội không tự động dịch thành sự liên tục ở cấp cơ sở. Một đại hội diễn ra bốn năm một lần. Để có vận động viên đủ tầm vào năm 2026 và 2030, phải có hệ thống đào tạo chạy liên tục từ bây giờ. Đây là việc mà bản quyền không làm thay được.

Chợ chuyển nhượng ồn ào, nhưng tôi vẫn nghe tiếng nhịp chạy của một tài năng trẻ rơi lặng lẽ. Và ở Việt Nam, tiếng nhịp đó đang được ủ trong các phòng tập, trong các giải trẻ, trong những trận đấu không ai phát sóng.

Bản quyền là điểm khởi đầu, không phải đích đến

Quay lại với chiếc đồng hồ bấm giây của tôi.

Tôi đo được khoảng cách lớn nhất của câu chuyện này: khoảng cách giữa việc có quyền và việc biết dùng quyền. Hàng trăm hợp đồng bản quyền đã được ký kết trong lịch sử thể thao, nhưng chỉ một phần trong đó tạo ra giá trị thực. Phần còn lại trôi vào quên lãng vì người ký không vạch ra được đường chạy.

Điều tôi muốn thấy tiếp theo không phải một thông báo hào hứng hơn. Tôi muốn thấy danh sách tựa game của ASIAD 20. Tôi muốn thấy tiêu chí tuyển chọn đội tuyển quốc gia được công bố. Tôi muốn thấy hợp đồng phát sóng với các nền tảng Việt Nam. Ba thứ đó, cộng lại, mới là thước phim thật sự của câu chuyện này.

Và nếu phải chọn một hình ảnh để kết lại, tôi chọn hình ảnh một vận động viên chạy tiếp sức đứng ở vạch giao gậy. Anh ta đã nhận gậy. Khán đài đã đứng dậy. Nhưng đường chạy phía trước vẫn còn ba trăm mét chưa ai vạch mốc.

Câu hỏi tôi để lại, không phải cho VIRESA, mà cho tất cả chúng ta — những người ngồi trên khán đài Việt Nam: chúng ta sẽ theo dõi đường chạy này bằng con mắt của người hâm mộ cuồng nhiệt, hay bằng con mắt của người biết đếm nhịp?