Samarkand, vòng một: chín tỷ số 4-0 và những bàn cờ không tên

Trên tường gỗ nhà thi đấu cờ Samarkand, tấm bảng tỷ số vòng một được dán lên từ sáng sớm. Chín trong mười đội được xếp vào nhóm đầu bảng đều rời bàn với kết quả 4-0. Khách đứng xem gật gù, hài lòng, rồi rảo bước. Chẳng ai dừng lại hỏi ván thứ hai đã ngã ngũ ở nước thứ bao nhiêu, hay bàn thứ tư cầm quân đen đã chống đỡ bằng cách nào.

Nhiều năm ngồi trước những tấm bảng như thế đã dạy tôi một điều: một kết quả trắng bốn bàn là thứ dễ đọc nhất, và cũng dễ đánh lừa nhất. Nó nói với người xem rằng đội mạnh đã thắng đội yếu. Nó không nói bốn bàn cờ, bốn con người, bốn trạng thái tâm lý khác nhau đã bị ép vào một hàng chữ số ngắn ngủi như thế nào.

Bối cảnh

Giải cờ vua nữ đồng đội lần này quy tụ mười đội mạnh nhất trong khu vực, thi đấu theo thể thức mỗi trận bốn bàn. Ban tổ chức xếp đội hình theo thứ tự trình độ từ bàn một đến bàn bốn, đôi khi có thêm một kỳ thủ dự bị. Một trận thắng được tính bằng tổng điểm của cả bốn bàn; tỷ số 4-0 nghĩa là không một bàn nào chịu hòa, không một điểm nào rơi lại.

Samarkand được chọn làm nơi tổ chức, một thành phố nằm sâu trong vùng Trung Á với truyền thống cờ vua lâu đời. Trường phái cờ vua nữ Xô viết khi ấy đang ở đỉnh cao, với Nona Gaprindashvili giữ ngôi vô địch thế giới từ năm 2026 và chưa hề thua trong một trận tranh ngôi nào. Alla Kushnir, đồng hương của bà, là đối thủ thường trực trên bàn một. Phần còn lại của thế giới cờ nữ lúc bấy giờ vẫn đang loay hoay tìm chỗ đứng giữa hai thái cực ấy.

Phân tích

Chín tỷ số 4-0 trong một buổi sáng không phải dấu hiệu của một giải đấu nghèo nàn, cũng không phải bằng chứng cho sự vượt trội tuyệt đối của nhóm dẫn đầu. Đó là hệ quả tất yếu của cách bắt cặp theo hạt giống. Khi đội mạnh nhất gặp đội yếu nhất, khi nửa trên của bảng đấu đối diện nửa dưới, kết quả trắng bốn bàn trở thành điều được chờ đợi, gần như một nghi thức.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ khác: chín trận thắng trắng cùng lúc cho thấy khoảng cách trình độ trong giải rộng đến mức nào. Một nhóm nhỏ các đội thực sự mạnh đứng tách hẳn khỏi phần đông còn lại. Cái mà bảng tỷ số phơi ra không phải sức mạnh của người thắng, mà là độ dốc của cả sân chơi.

Theo kinh nghiệm theo dõi các giải đồng đội của tôi, vòng một gần như luôn là vòng ít thông tin nhất. Ở đó người ta chưa kịp chuẩn bị khai cuộc cho đối thủ cụ thể, chưa bước vào những ván đấu cân não kéo dài sáu bảy tiếng đồng hồ, chưa có một pha tàn cuộc nào buộc người xem phải nín thở. Ván đấu thật sự chỉ bắt đầu khi hai đội ngang tài gặp nhau, và điều đó thường đến từ vòng ba trở đi.

Góc nhìn ngược dòng

Ký ức tập thể sẽ ghi lại vòng đấu này bằng một câu duy nhất: chín đội mạnh đều thắng 4-0. Câu ấy nghe như một lời khẳng định sức mạnh. Nhưng nó đang che khuất đúng phần thú vị nhất của cờ vua đồng đội.

Một tỷ số tổng hợp xóa đi bốn câu chuyện riêng. Nó không cho biết bàn một có phải vất vả qua năm mươi nước mới hạ được đối thủ. Nó không cho biết bàn bốn, nơi hai kỳ thủ trẻ nhất đối đầu, đã kết thúc bằng một nước hòa suýt soát. Nó biến bốn cá nhân thành những chữ số vô danh, mà chữ số thì không biết kể chuyện.

Điểm mù thứ hai sâu hơn. Khi truyền thông chỉ đưa tin về những trận thắng trắng ở vòng đầu, họ vô tình dạy khán giả rằng cờ vua nữ chỉ có một kịch bản: kẻ mạnh thắng kẻ yếu. Trong khi đó, chính những bàn đấu cân bằng ở các vòng sau, nơi hạt giống gặp hạt giống, mới là chỗ sinh ra ván cờ đáng nhớ. Vòng một hôm nay rồi sẽ bị lãng quên. Ván đấu giữa hai đội ngang sức vào cuối tuần mới là thứ còn lại trong ký ức.

Đọng lại

Khi bảng tỷ số được gỡ xuống và những bàn cờ gấp lại, điều còn lại không phải chín chữ số tròn trịa. Điều còn lại là một câu hỏi chưa ai trả lời: trong bốn người ngồi sau bốn bàn cờ ấy, ai đã chơi ván hay nhất mà không ai nhớ tên? Bàn cờ không tên, vẫn còn ván đấu. Khi bàn cờ khép lại, ký ức bắt đầu khai cuộc. Vòng sau sẽ bắt đầu. Và lần này, tôi sẽ ghi lại từng nước đi.