Sân vắng Hải Phòng và khoảng trống dữ liệu của cầu lông Việt Nam

Chín giờ tối. Nhà thi đấu đa năng Hải Phòng chỉ còn một dải đèn vàng hắt xuống sân số ba. Một quả cầu mắc lại trên lưới, lông vũ xoay nhẹ rồi đứng yên. Không khán giả, không trọng tài, không máy quay. Chỉ có tiếng giày của hai đứa trẻ mười lăm tuổi đang tự đếm điểm cho nhau. Đứa nhỏ hơn bị dẫn 19-20, cúi xuống buộc lại dây giày, hít một hơi dài, rồi bước vào giao cầu. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư, sổ tay mở, và nhận ra suốt bốn mươi phút qua mình chưa ghi được một con số nào.

Đêm ấy có đầy thứ để ghi. Chỉ là cái đáng ghi nhất không nằm trong bất kỳ bảng thống kê nào.

Ba mươi hai năm cầm bút, tôi đã ngồi ở đủ loại sân: sân mười nghìn khán giả, sân đúng bảy người, sân có màn hình LED nhảy tỷ số theo thời gian thực, sân chỉ có một chiếc bảng lật bằng tay. Càng nhiều số liệu, tôi càng thấy mình hiểu trận đấu ít hơn. Điều đầu tiên một bảng thống kê làm được là chia trận đấu thành những đơn vị rời rạc. Điều đầu tiên nó không làm được là nối chúng lại thành một câu chuyện.

Sân không khán giả, nhưng tôi nghe rõ tiếng vỗ tay của cả một thời đại.

Bức tranh cầu lông Việt Nam lúc này khá rõ. Nguyễn Tiến Minh là người mở cửa: anh từng lọt vào nhóm mười tay vợt mạnh nhất thế giới, dự bốn kỳ Olympic, và quan trọng hơn, anh chứng minh rằng một vận động viên Việt Nam có thể sống bằng nghề cầu lông chuyên nghiệp. Thế hệ kế tiếp có Nguyễn Thùy Linh ở nội dung đơn nữ và Lê Đức Phát ở đơn nam, cả hai đều đã góp mặt ở đấu trường Olympic. Ở cấp độ giải đấu, Vietnam Open nằm trong hệ thống BWF Tour Super 100, sân chơi mà các tay vợt trẻ cần để tích điểm, va chạm và học cách thắng.

Nhưng nhìn vào hạ tầng dữ liệu phía sau những giải đấu ấy, bức tranh khác hẳn. Một trận ở vòng chính của giải Super 100 có máy ghi điểm điện tử, có người nhập dữ liệu, có luồng thông tin truyền đi theo hợp đồng. Một trận ở vòng loại quốc gia, ở giải trẻ, ở cúp phong trào, thì không. Và đó mới là phần lớn cầu lông Việt Nam.

Tôi từng ngồi cả một buổi chiều ở một giải trẻ để ghi tay từng điểm. Sau giải, tôi hỏi ban tổ chức xin lại bảng điểm gốc. Câu trả lời là không có bảng nào được lưu. Người ta nhớ tỷ số trận chung kết, còn tỷ số các trận trước thì đã trôi đi cùng buổi chiều hôm ấy. Một tay vợt mười bảy tuổi thắng mười bảy trận trong năm mà không ai còn giữ được con số nào để chứng minh điều đó. Em ấy không mất một trận đấu. Em ấy mất một dòng dữ liệu.

Ở tầng trên, mọi chuyện ngược lại. Dữ liệu trận đấu của các giải thuộc hệ thống BWF được thu thập theo tiêu chuẩn, đóng gói rồi phân phối. Trong đó có một dòng chảy ít được nhắc tới: dữ liệu trực tiếp được cung cấp cho các công ty cá cược, và đó là tác dụng phụ tối nhất của quá trình số hóa thể thao. Mỗi cú giao cầu, mỗi điểm số, mỗi giây dừng nghỉ đều có thể trở thành một con số được bán đi trong vòng vài phần trăm giây. Người hâm mộ ở Hải Phòng theo dõi trận đấu qua một trang web nước ngoài, thấy tỷ số nhảy, nhưng không có lấy một dòng mô tả, không có một câu chuyện, không có một cái tên.

Đó là nghịch lý của thời đại số trong cầu lông Việt Nam. Ở nơi cần dữ liệu nhất, chúng ta không có. Ở nơi dữ liệu được sản sinh nhiều nhất, nó chảy đi theo hướng khác.

Sân vắng, lòng người đầy.

Tôi không phản đối số liệu. Nghề của tôi cần chúng. Cái tôi phản đối là thói quen chỉ nhìn vào những gì đếm được. Ba mươi hai năm theo dõi cầu lông dạy tôi rằng có những chỉ số không bao giờ xuất hiện trên bảng điện tử nhưng quyết định cả sự nghiệp của một tay vợt. Đó là số lần một đứa trẻ ở Quảng Nam tự bắt xe buýt ra Đà Nẵng tập, là số buổi sáng mẹ nó dậy từ bốn giờ để nấu cơm, là số mùa giải mà một huấn luyện viên tỉnh lẻ bỏ tiền túi ra mua cầu cho học trò. Không thuật toán nào đo được những con số ấy, và cũng không hợp đồng dữ liệu nào mua được chúng.

Quả cầu mắc trên lưới đêm ấy cuối cùng cũng được gỡ xuống. Đứa nhỏ hơn ghi điểm, 21-20, và hai đứa trẻ đập tay nhau trong ánh đèn vàng. Không ai chụp ảnh. Không ai đăng tải. Sáng hôm sau, kết quả ấy biến mất khỏi trí nhớ của tất cả mọi người, trừ hai đứa.

Bài đăng ngắn hôm ấy không gây bão. Nó chỉ lặng lẽ đổi dòng đời tôi.

Góc nhìn phản trực giác nằm ở đây: chúng ta thường tin rằng minh bạch hơn nghĩa là nhiều dữ liệu hơn. Với cầu lông Việt Nam, điều ngược lại mới đúng. Vấn đề không nằm ở chỗ thiếu máy móc, mà ở chỗ chúng ta đã đồng nhất dữ liệu với toàn bộ sự thật. Một tay vợt có thể thắng nhờ đối thủ tự đánh hỏng mười tám lần; cột lỗi tự đánh hỏng sẽ ghi công cho anh ta. Một tay vợt có thể thua trong trận hay nhất sự nghiệp vì chấn thương cổ chân ở hiệp ba; bảng điểm chỉ hiện một dòng thua 0-2. Dữ liệu không nói dối, nhưng nó kể một câu chuyện rất hẹp, và chúng ta đã để câu chuyện hẹp ấy thay thế phần còn lại.

Còn một điểm mù nữa. Ngành dữ liệu thể thao trong nước đang xây trên một giả định chưa từng được kiểm chứng: rằng khán giả chỉ muốn con số. Nhìn lượng người thức xem các trận cầu lông quốc tế lúc hai giờ sáng, tôi không tin vậy. Họ thức để xem Nguyễn Thùy Linh bước vào sân, để nghe tiếng vợt, để thấy ai đó giống mình đứng ở một đấu trường cách nửa vòng trái đất. Con số chỉ là cái cớ.

Đêm Luzhniki lạnh cắt da, nhưng chiếc khăn len của bà ấy khiến tôi ấm đến tận bây giờ.

Nếu phải chọn một việc để làm cho cầu lông Việt Nam trong vài năm tới, tôi sẽ không chọn thêm máy quay hay thêm hợp đồng dữ liệu. Tôi sẽ chọn một cuốn sổ. Một cuốn sổ ghi lại tỷ số tất cả các trận ở mọi giải trẻ, mọi vòng loại, mọi sân phong trào, mở công khai cho bất kỳ ai tra cứu. Một đứa trẻ mười lăm tuổi ở Hải Phòng tối nay xứng đáng có một dòng dữ liệu mang tên mình, để mười năm nữa, khi nó đứng ở một giải Super 100, người ta vẫn tìm lại được trận đấu đầu tiên của nó.

Họ bảo tôi viết về thể thao. Tôi chỉ viết về những con người đứng sau quả cầu.